In een wandeling van 1,7 km met zeven etappes (60–90 minuten) ervaar je het Enschede van toen en nu. Met spellen en vragen komt de geschiedenis tot leven. Vul in hoe je wilt heten en ga op pad!
SPEELMODUSJe kunt Hart van Enschede alleen of samen spelen.
Je wandelt door de Enschedese geschiedenis.
Etappe 1 · Stadsrechten (1325). De bisschop van Utrecht geeft Enschede stadsrechten en de stad verschanst zich achter een gracht, wallen en poorten.
Etappe 2 · Stadsbrand (1862). Een grote brand legt alle houten huizen in as; de hele bevolking vlucht de stad uit.
Etappe 3 · Onderduiken (1940-1945). Joden worden opgepakt en vermoord, mannen moeten dwangarbeid verrichten en de stad wordt gebombardeerd — de tijd waarin ook dichter Willem Wilmink opgroeit.
Etappe 4 · Branden en plunderen (16e eeuw). Bij belegeringen van de vesting moet elke inwoner meehelpen verdedigen — wie weigert, riskeert de galg.
Etappe 5 · Kennis en innovatie (nu). Waar jongeren vroeger meteen aan het werk gingen, studeren ze nu eerst aan Saxion, ROC Twente, Artez of de Universiteit Twente.
Etappe 6 · Textielindustrie (eind 19e eeuw). Kapelaan Ariëns strijdt voor veilig werk, een einde aan kinderarbeid en eerlijk loon voor de arbeiders in de fabrieken.
Etappe 7 · Sport en spel (toen en nu). De Zuidmolen maalde graan voor de stad. Ook werd er in de velden geoefend voor de strijd. Nu koop je er sportspullen.
Per etappe kun je maximaal 14 punten krijgen; bij de eerste etappe 2 extra. Hart van Enschede bevat:
🎲 Spellen. Nadenken, overleg en oplossen levert punten op.
✏️ Opdrachten. Wat maken, het verbeteren en de tijd er voor nemen leidt tot een hoge score.
💬 Open vragen. Om over na te denken. Wat nu speelt, was toen ook van belang. Geen punten.
Alleen of samen spelen stel je in op het startscherm. In elke etappe kun je dat op deze plek veranderen.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo’n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
In 1325 werd Enschede een echte stad, met eigen rechten, een eigen wapen en een vesting eromheen. Maar wat hield dat in? Ontdek het: wat is waar en wat is onwaar?
Hieronder zie je het huidige logo van Enschede en het oude wapen. Vergelijk ze en geef twee verschillen aan.
Nieuw
Oud
Van elke drie beweringen over het Enschede van 1325 zijn er twee waar en één verzonnen. Welke is onwaar? Tik hem aan.
In 1325 krijgt Enschede stadsrechten van de Utrechtse bisschop Johan van Diest. De inwoners zijn niet langer horigen, maar vrije burgers. Als stad krijgt Enschede eigen bestuur, rechtspraak en markten, en mag het zelf belastingen heffen. De binnenstad wordt een vesting met een gracht, wallen en stadspoorten.
Bisschoppen, graven en lagere adel hadden het voor het zeggen in de middeleeuwen. De bisschop van Utrecht was de baas in de huidige provincies Utrecht, Overijssel, Drenthe en Groningen, maar niet in Gelderland. De stad Enschede was een bisschoppelijk bolwerk en betaalde de bisschop daarvoor belasting.
Handel en vrijheid van inwoners leiden tot enige welvaart. Ook omdat Enschede halverwege de handelsweg van Münster – Deventer lag. De strategische ligging van Enschede had een keerzijde: legers van hertogen, prinsen, bisschoppen en anderen vielen regelmatig de stad binnen.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
Enschede is meerdere keren verwoest. In 1862 gingen alle houten huizen in vlammen op. De inwoners vluchtten de stad uit.
Herhaal alles dat eerder is gezegd, en voeg wat toe! Als je iets vergeet, druk je op de knop Stop, we zijn klaar.
Bij de stadsbrand hielpen de Enschedeërs elkaar. Wat zou jij doen als familie en vrienden in nood zijn? Denk en praat er over als je naar Café Het Bolwerk loopt voor de derde etappe.
Wat doe jij?
Op 7 mei 1862 brak brand uit aan de Kalanderstraat in Enschede. De harde wind wakkerde het vuur aan. Het ene na het andere huis vloog in brand. Ook kerken, fabrieken en het gemeentehuis gingen in rook op. Van de binnenstad bleef niets over.
Op 13 mei 2000 brak er brand uit bij vuurwerkfabriek S.E. Fireworks in de wijk Roombeek. Al snel verspreidde het vuur zich en ontplofte de grootste opslagruimte. De wijk werd verwoest. Drieëntwintig mensen kwamen om het leven.
Na elke ramp volgde een snelle wederopbouw. Na de grote brand werd de binnenstad ruimer opgezet. Rond de Oude Markt kun je dat nog goed zien.
Na de vuurwerkramp is het herbouwde Roombeek een internationaal voorbeeld voor moderne stadsontwikkeling. Aan de cultuurmijl van het centrum naar het Roombeek liggen het Wilminktheater, Rijksmuseum Twenthe en de Museumfabriek.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
De oorlog was zwaar voor Enschede. Joden werden opgepakt en vermoord. Mannen moesten werken in Duitse fabrieken. En de stad werd gebombardeerd.
Je ziet Willem Wilmink in het café. Hij maakte de oorlog mee. Later schreef hij er gedichten over.
Je ziet Willem Wilmink zitten bij het raam van café Het Bolwerk. Hij kwam hier graag, praatte, lachte, en schreef gedichten voor wie het maar vroeg. Als kind maakte hij de oorlog in Enschede mee. Later schreef hij een gedicht over een goochelaar die werd opgepakt en vermoord omdat hij Joods was — Ben Ali Libi.
Je kunt het gedicht beluisteren, voorgedragen door Joost Prinsen:
▶ Ben Ali Libi — voorgedragen door Joost PrinsenOnderduikers konden niet veel doen; sommigen maakten gedichten.
Je kunt zelf ook een gedicht van zes regels maken. Willem's AI helpt je daarbij op weg, geïnspireerd op de stijl van Wilmink — vertel waar het over gaat.
EEN EERSTE VOORZET
VERBETERRONDE 1 VAN 2
Wat mag Willem's AI anders doen?
NA VERBETERRONDE 1 VAN 2
VERBETERRONDE 2 VAN 2
Laatste ronde — wat mag Willem's AI nog anders doen?
HET GEDICHT IS KLAAR
In mei 1940 bezet de Duitse Luftwaffe het vliegveld en bouwt het snel uit. Bijna honderd boerengezinnen moesten direct hun land verlaten. Bunkers, loodsen, kazernes en andere gebouwen werden vermomd als boerenschuren of verstopt in de bossen. Er werden ook nep landingsbanen aangelegd. Toch werd het vliegveld zwaar gebombardeerd.
Dominee Overduin (1900-1976) was een predikant in Enschede die samen met anderen ongeveer 1.200 Joodse inwoners redde. Na de bevrijding zette hij zich ook in voor de kinderen van NSB'ers. In het Enschedese verzet waagden meer mensen hun leven bij sabotages en hulp aan onderduikers. De meeste Enschedeërs probeerden gewoon te overleven – moeilijk genoeg in die tijd.
Willem Wilmink was een bekende Enschedeër. Dominee Overduin ook. Los van de oorlog zijn er andere Enschedeërs die veel mensen kennen van naam.
Schrijvers: Jan Cremer en Willem Brakman.
In de muziek: Harry Bannink, Gert en Hermien, en Teach-In.
In de sport: Remko Pasveer, Karim El Ahmadi, Sander Westerveld, Jorien ter Mors en de gebroeders Quentemeyer.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
In de 16e eeuw kon je de stad in en uit door de Veldpoort (west) en de Espoort (oost). Elke Enschedeër, man, vrouw én kind moest helpen de stad te verdedigen bij de vele belegeringen. Als je niet wilde? Aan de galg!
🎲 SPEL · GALGJERaad de bijnamen van twee beruchte veldheren uit de 16e en 17e eeuw. Je speelt het spel twee keer.
Deze titel verklapt de oplossing van het spel hiernaast — leesbaar zodra je het hebt gespeeld.
In 1597 veroverde Maurits van Oranje Enschede op de Spanjaarden zonder een schot te lossen. Een kanonnen-show was voldoende. Maurits sloopte de vesting en dempte de buitenste gracht. Vestingstad Enschede bestond niet meer.
De bisschop van Utrecht ondersteunde de stad bij de wederopbouw in 1518. Enschede kreeg het recht om markten te houden, waaronder twee jaarmarkten die aan een kermis waren verbonden. De Paaskermis en de "koale kermis" zijn er nog steeds.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
Vroeger gingen jongeren direct aan de slag. Nu volgen ze eerst een opleiding aan ROC Twente, Saxion, Artez of Universiteit Twente. Ook slimme koppen struikelen weleens over kansrekening — dat ervaar je zo zelf.
Stel je voor dat je in de finale staat van "Miljoenenjacht". Achter één deur ligt de hoofdprijs van tien miljoen euro. Achter de andere twee niks. Wijs een deur aan!
Hoe heb je de grootste kans om de hoofdprijs te winnen?
Denk even na; wat doe je?
Stel je eens voor dat je de miljoenenjacht hebt gewonnen. Wat zou je er mee willen doen voor mensen in je eigen dorp of stad?
Vanaf 1922 werd hier het midden- en hoger kader voor de Twentse textielindustrie opgeleid. Naast schoollokalen aan de voorkant was er een leerfabriek aan de achterzijde waar studenten praktijklessen volgden. De school is opgegaan in Saxion, met de opleiding Fashion and Textile Technologies.
De Universiteit Twente werd in 1961 opgericht op het landgoed Drienerlo. Dat landgoed had Enschede "gekocht" voor 1 gulden (!) van de familie Lasonder. De universiteit bouwde op het landgoed de campus, met studentenhuisvesting, sportvoorzieningen en gebouwen voor onderwijs en onderzoek.
Vanaf 1979 stimuleren de Universiteit Twente en Saxion ondernemerschap. De meer dan 2000 door studenten en medewerkers opgerichte bedrijven overleven vaak de eerste jaren. Enkele bekende start-ups zijn Booking, Thuisbezorgd, Scisports, Topicus en Demcon.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
Kapelaan Ariëns wilde dat de arbeiders het beter kregen: veilig werken, geen kinderarbeid, en loon naar werken. Hij richtte katholieke arbeidersbonden op. Ariëns kreeg ook kritiek; zo zien de socialisten hem als stakingsbreker.
✏️ OPDRACHT · EEN PATROON WEVENIn tattoo-shops kun je een tattoo op je lijf laten zetten. Minder pijnlijk is om een patroon te weven in stof — en daar een sjaal van te maken. Ontwerp hieronder je eigen sjaal!
Enschede groeide uit tot de grootste textielstad van Europa na Manchester. De snelle groei in de 19e eeuw werd versneld door de stadsbrand van 1862, die de wederopbouw en modernisering van fabrieken mogelijk maakte. Families als Van Heek, Jannink en Ter Kuile waren grote namen. Op het hoogtepunt rond 1915 werd een kwart van het nationale inkomen in Enschede verdiend. De erfenis van de "textielbaronnen" zie je nog: parken, schouwburg, musea en woonwijken...
De arbeiders (mannen, vrouwen en kinderen) werkten tot 14 uur per dag in stoffige, lawaaierige en gevaarlijke fabrieken. Tot de Kinderwet van Van Houten (1874) werkten kinderen van zeven jaar en ouder de hele dag in de fabriek. Daarna moesten kinderen vanaf twaalf jaar meewerken.
In een grote verbouwde textielfabriek op het Roombeek ervaar je het leven in Enschede van de oertijd tot nu. De textielindustrie beleef je aan werkende weefgetouwen, bediend door vrijwilligers die ooit in de textielindustrie werkten.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
De Zuidmolen maalde graan voor Enschede. De molen stond in het open veld buiten de vesting. Dat veld werd ook gebruikt voor boogschieten, paardrijden, en later sport. Nu kun je je sportuitrusting kopen in de Zuidmolen.
🎲 SPEL · BOOGSCHIETENOefen enkele keren en schiet dan drie pijlen af. Het vizier beweegt steeds — druk op "Schiet!" op het moment dat je denkt goed te zitten.
Voetbal was en is belangrijk in Enschede. Na het spelen van de eerste voetbalwedstrijd in Nederland (na een vliegerwedstrijd) nam de sport een vlucht. FC Twente speelt betaald voetbal sinds 1965 (mannen) en 2011 (vrouwen). De mannen zijn één keer landskampioen geweest; de vrouwen al tien keer. Tegenwoordig speelt FC Twente in de Grolsch Veste.
De vereniging DBO is door vijf broers Quentemeyer opgericht. Een standbeeld staat nog altijd bij sporthal het Diekman. Later ontstonden verenigingen als DOS (Door Oefening Sterk) en Boksclub Twente. Het clubgebouw en de oefenlocatie vind je aan de Noorderhagen. Waar staat DBO voor?
Noem een sport en je treft op de Universiteit Twente een vereniging. Studenten kunnen terecht bij Sagittarius. De Enschedese vereniging De Vrije Schutter zit nu in Hengelo. Voor een leuk uitje kun je bij Vallei 53 en Archery Attack terecht.
Deze korte schetsen zijn vrije samenvattingen van historisch verantwoorde beschrijvingen van de Historische Sociëteit Enschede-Lonneker en andere bronnen. Op het vraagteken bij het eindscherm vind je verwijzingen.
Dit tabblad wordt leesbaar zodra je het spel in deze etappe hebt gespeeld.
Privacy
Je voortgang wordt alleen op jouw apparaat bewaard — niet op een server — zodat je na een onderbreking verder kunt. Na 48 uur wordt alles automatisch gewist. Je kunt het hieronder ook zelf wissen.
De host van 7511.nl houdt enkele technische bezoekgegevens bij, zoals je IP-adres en de gebruikte bandbreedte.
Daarnaast wordt Claude (Anthropic) gebruikt in etappe 3 voor het genereren van een tekst. In de logging staat wanneer zo'n oproep is geweest en of deze succesvol of mislukt was.
Enschede is sinds de 14e eeuw door meer dan zes rampen getroffen. Wat gebeurde er daarna? Tik op En toen.
Wat wist je nog niet van Enschede? Of wat blijft je bij van deze wandeling?
Wat je hier typt blijft op jouw apparaat. Er wordt niets verstuurd.
Zo ziet je bericht eruit. Kopieer het en plak het in WhatsApp, een mail of waar je maar wilt.
🧣 De sjaal gaat niet mee met de tekst. Houd je vinger op de sjaal bij "Jouw gedicht, sjaal en antwoorden" om hem te bewaren of te kopiëren, en voeg hem zelf toe aan je bericht.
Een fooi? Nee, dank je, maar...
Wil je een kleine bijdrage overmaken aan de Voedselbank Enschede Haaksbergen?
Dank je!
Wil je me vertellen wat je van "Hart van Enschede" vindt? Wat vind je goed, en wat niet? Daarnaast hoor ik graag hoe je het hebt getest en wie je bent (bv. jongere uit Enschede).
Stuur je reactie naar rnbkkr@gmail.com
(renebakker zonder klinkers)
Hart van Enschede staat op sterke schouders.
Als je meer wil weten:
Historische Sociëteit Enschede – Lonneker
Canon van Nederland — Enschede
Speelse uitleg door een cabaretier en een wiskundige:
De auto, de geit en de wiskunde.
Hart van Enschede is ontworpen door René Bakker, import Enschedeër sinds 1974. Dit prototype is gemaakt door Claude (AI-tool) in wisselwerking met René.
